Эцюд пра Івана Лагвіновіча і яго родных

ДЗЯДЫ І БАЦЬКІ ПАЭТА

Некалькі год таму я прыйшоў у Дом малітвы малкавіцкай царквы евангельскіх хрысціян-баптыстаў, доўга стаяў у памяшканні, якое нагадвае праваслаўны прыдзел, і чакаў, калі скончыцца служэнне і я змагу ўбачыць Аляксея Піліпавіча Лагвіновіча і даведацца пра ягонага брата – паэта Івана Лагвіновіча. Бо звестак аб радаводзе паэта яшчэ нідзе не даводзілася сустракаць.

Мы ішлі з Аляксеем Піліпавічам па галоўнай малкавіцкай вуліцы. Ён мне апавядаў, а я на хаду запісваў. Аляксей Піліпавіч, у адрозненне ад свайго брата Андрэя, аказаўся чалавекам іншай натуры і гаварлівым. Андрэй Піліпавіч, калі я прыйшоў да яго ў двор і папрасіў пагаманіць са мною пра ягонага брата-паэта, спаслаўся на неадкладныя справы.

…Ідзём мы па гэтай вуліцы, якая дагэтуль носіць назву Савецкай, і Аляксей Піліпавіч кажа: “Вось тут быў пляц Мікалая Лагвіновіча (для цікаўных: там, дзе стаіць дом 112 – заўв. аўтара), а вось тут – пляц каваля Хілютыча (дом 149)”. Я занатаваў, што паэтаў дзед Мікалай быў сіратой і працаваў у малкавіцкага каваля Хілютыча (цяпер часцей пішуць гэтае прозвішча як Хілюціч). Калі Мікалай Лагвіновіч пасталеў ды ажаніўся, пан даў яму асобны надзел. З першаю жонкаю было ў Мікалая трое дзяцей: сыны Кірыла і Даніла, а таксама дачка (яе імя Аляксей Піліпавіч не помніў). Другі раз Мікалай Лагвіновіч ажаніўся з люсінкай Таццянай (яе дашлюбнае прозвішча Аляксею Піліпавічу не запомнілася). Таццяна нарадзіла Мікалаю Лагвіновічу двух сыноў – Андрэя і Піліпа, бацьку нашага паэта. Нарадзіўся Піліп у 1891 годзе. Калі яму было 12 ці 14 гадоў, бацька ягоны памёр. Андрэй ажаніўся і ўзяў малодшага брата да сябе.

Яшчэ Аляксей Піліпавіч паказаў мне, дзе быў пляц Клішэўскіх, – на той жа вуліцы Савецкай, дзе цяпер дом 155. З Клішэўскіх паходзіла жонка Піліпа Мікалаевіча Лагвіновіча – Тэкля Міхайлаўна.

Піліпа і Тэклю вянчалі ў малкавіцкай царкве пасля таго, як хлопец адслужыў у царскім войску (дарэчы, у Вільні) і быў звольнены ў запас. (Думаю: а раптам у царкоўных кнігах захаваўся запіс пра гэтае вянчанне?)

Пажыць доўга цывільным жыццём царскаму салдату Піліпу Лагвіновічу не ўдалося. Неўзабаве тры імператары развязалі Вялікую еўрапейскую вайну, якую пазней сталі называць Першай сусветнай, а ў нашай старане людзі доўга называлі Мікалаеўскай (у “гонар” цара Мікалая ІІ). Да вайны ў Піліпа і Тэклі нарадзілася дачка. Яшчэ адну дачку Тэкля нарадзіла ў час вайны. Абедзве дзяўчынкі памерлі.

Піліп Лагвіновіч, як салдат навучаны, адразу трапіў на фронт. Ваяваў у Прусіі. Як там разгортваліся ваенныя падзеі, пра тое чытайце ў “Августе Четырнадцатого” Аляксандра Салжаніцына. Аляксей Піліпавіч, апавядаючы пра бацьку, адзначыў, што служыў ён пры сцягу палка. Якога палка – пакуль што невядома. У чыёй арміі – генерала Паўля-Георга Рэнэнкампфа ці генерала Аляксандра Самсонава – ваяваў наш зямляк, таксама невядома. Затое вядома, што Піліп Лагвіновіч трапіў у палон да немцаў.

З лагера для ваеннапалонных практычныя немцы адправілі Піліпа Лагвіновіча да галандскай мяжы – на завод Крупа. Мо яшчэ высветліцца, дзе канкрэтна быў той завод, на якім наш зямляк і яго таварышы пракатвалі рэйкі і рабілі дрот (пэўна ж, калючы, для фронту). Там, на заводзе, трое палонных ці не ў 1915-м згаварыліся ўцячы з палону. Дамовіліся – зрабілі. З нейтральных Нідэрландаў царскія салдаты перабраліся ў Нарвегію, з нейтральнай Нарвегіі – у саюзную Брытанію, а з Брытаніі – у зноў-такі нейтральную Швецыю. Са Швецыі Піліп Лагвіновіч трапіў у Фінляндыю, якая належала тады Расіі, а з Суомі дарога прывяла яго ў Петраград. Як і належала тады па закону, Піліпа Лагвіновіча ўзнагародзілі за ўцёкі з палону медалём. Ніякага табе фільтрацыйнага лагера, ніякага СМЕРШу. Такія вось былі парадкі ў той час – не тое, што пры “народнай” савецкай уладзе. Мала таго, былога палоннага Лагвіновіча з належнымі паперамі адправілі з Петраграда не ў штрафбат і не ў Сібір, а на Каўказ – у адпачынак, папраўляць здароўе.

На Каўказе Піліпа заспела Вялікая рэвалюцыя, якую бальшавікі перайменавалі ў Лютаўскую. А да дзён кастрычніцкага дзяржаўнага перавароту, які бальшавікі пазней перайменавалі ў Вялікую ды яшчэ сацыялістычную рэвалюцыю, Піліп Лагвіновіч быў ужо ў родных Малкавічах, у абдымках сваёй Тэклі.

БРАТЫ І СЁСТРЫ

Мы ідзём далей па малкавіцкай вуліцы, і Аляксей Піліпавіч апавядае мне пра тое, як у 1922 годзе ў іх сяло прыйшлі “благавеснікі” – баптысцкія прапаведнікі з Задуб’я: Піліп Амерыканец ды іншыя. Я маўчу, не кажу, што Піліп – родны брат маёй прабабкі, што Амерыканец – яго мянушка, а сапраўднае прозвішча – Сідарэвіч. Мне важна больш даведацца пра сям’ю Івана Лагвіновіча, аб радаводзе паэта.

Аляксей Піліпавіч нічога не расказаў мне пра тое, як жылося-вялося яго бацькам у час вайны за Беларусь, калі падзеі імгненна змяняліся: то ўстанавіліся самыя першыя саветы, то прыйшлі немцы, затым зноў саветы, пасля палякі, яшчэ раз саветы і нарэшце – на 19 год – зноў палякі. На другі год савецка-польскай вайны за Беларусь – у 1920 годзе – нарадзілася ў Піліпа і Тэклі Лагвіновічаў дачка Ганна, у 1924-м з’явіўся на свет ён, Аляксей, а за ім яшчэ два хлопцы – Карней (1928) і Аўрам (1930). Пасля іх прыйшлі на свет Паўліна (1933), чыё імя мы сустрэнем у вершах паэта, і Андрэй (1936).

Пасля нараджэння Андрэя, у 1937 годзе, сям’я Лагвіновічаў перабралася з Малкавіч ва ўрочышча Запрапасць. На хутар Лагвіновічы выбраліся без камасацыі – звядзення сялянскіх земляў у суцэльныя ўчасткі (хутары ці водрубы). Паводле закона Польскай Рэспублікі, ліквідацыя цераспалосіцы праводзілася адначасова з парцэляцыяй – драбненнем панскіх уладанняў. У пана павінна было заставацца не больш як 180 гектараў зямлі. Рэшту ён мусіў падзяліць сам ці пры дапамозе дзяржавы. Вядома, тыя парцэлы (дробныя ўчасткі) прадавалі сялянам за грошы, часта ў доўг.

Шкадую, што не спытаўся ў Аляксея Піліпавіча, чые ляды (паляны сярод лесу, якія выкарчоўвалі для патрэб земляробства) былі ў Запрапасці – панскія ці дзяржаўныя. Затое ўспомніў, што слова “ляда” часта сустракаецца ў творах паэта і нават адзін зборнік яго вершаў мае загаловак “Ляда юдолі”.

Карчавалі Лагвіновічы ніўкі не толькі ў Запрапасці – у Грушэцкім і іншых урочышчах.

Слухаў Аляксея Піліпавіча і думаў: колькі такіх нівак было ўроблена, акультурана нашымі дзядамі-прадзедамі і колькі іх змарнавалі бальшавікі. У ваколіцах Малкавіч, Задуб’я, Яловай я мог бы наладзіць вялікую экскурсію па закінутых і зарослых дзікім лесам хутарах. Спадзяюся, нехта з краязнаўцаў яшчэ напіша пра гэтае варварства.

ДА БІЯГРАФІІ ПАЭТА

На хутары ў Запрапасці і нарадзіўся 16 студзеня 1940 года Іван Лагвіновіч. Гэта было ўжо пры Саветах. Нараджэнне дзіцяці дастаткова было зарэгістраваць у сельсавеце. І бацькі Івана не палічылі патрэбным, каб іх самага малодшага хрысцілі ў праваслаўнай царкве.

Я забыў адзначыць, што праца прапаведнікаў новай веры дала свой вынік на пачатку 1930-х. Аляксей Піліпавіч казаў, што баптысцкая царква была заснавана ў Малкавічах у 1933-м ці то ў 1934 годзе. Піліп Лагвіновіч ахрысціўся паводле баптысцкага абраду ў 1935-м. Зноў жа: магчыма, нехта некалі напіша гісторыю гэтай царквы. А наш паэт, Іван Лагвіновіч, у чыіх творах вельмі моцныя хрысціянскія матывы, жыў няхрышчаным да вельмі саліднага ўзросту. Яго марай была беларуская царква. У адным з вершаў ён прасіў:

…калі я памру,
над маёю магілай БЕЛАРУСКІЯ песні спявайце.

На жаль, ні ў маім Задуб’і, ні ў Малкавічах беларускай царквы не было і няма. Беларуская царква знайшлася ў Баранавічах, дзе Іван Лагвіновіч жыў свае апошнія без малога 19 год. Таемства хросту паэту ўдзяліў грэка-каталіцкі святар айцец Яўген Маліноўскі. Ён жа і адпяваў свайго парафіяніна на Красуні ў Малкавічах.

Не магу не ўтрымацца, каб не адзначыць некалькі фактаў. Айцец Яўген Маліноўскі – не толькі святар; ён яшчэ і кандыдат псіхалагічных навук. Дык вось, гэтаму кваліфікаванаму спецыялісту не знайшлося працы ў Баранавіцкім універсітэце, выкладае ён у Мінску. Тое ж і з нашым земляком, двойчы кандыдатам навук Анатолем Трафімчыкам. З Баранавіч ён мусіў перабрацца ў Мінск. І не гаруе.

Аляксей Піліпавіч Лагвіновіч расказаў мне шмат цікавага пра жыццё-быццё ў Запрапасці падчас апошняй вайны, калі яго самы малодшы брат Іван падрастаў і пачаў задаваць пытанні “адкуль, з чаго дзе што бярэцца, вось гэта, тое як завецца” (Якуб Колас). Так мы дайшлі б і да школьных гадоў паэта, але мне трэба было ехаць у Задуб’е, а Аляксея Піліпавіча чакалі дома. Развітваўся я з ім з думкаю пра наступную сустрэчу. І ўсё ніяк не ўдавалася мне выбрацца ў родную старану. Калі ж на пачатку гэтага года я пазваніў былому дырэктару Малкавіцкай школы Мікалаю Піліпавічу Сайку, дык пачуў ад яго, што Аляксей Лагвіновіч памёр.

Спадзяюся, што сёлета мне ўдасца прыехаць у Малкавічы. Яшчэ жывуць людзі, якія добра ведалі малога і маладога Івана Лагвіновіча, якія разам з ім хадзілі ў школу, разам гулялі. І мае звесткі да біяграфіі паэта папоўняцца. А што яго біяграфію трэба пісаць – гэта бясспрэчна. Бо наш зямляк – паэт добры, цікавы і таленавіты.