Мова будзе жыць

У першым дзесяцігоддзі XX ст. выдатны вучоны Я.Ф. Карскі ў фундаментальнай працы “Беларусы” (т. 1-3, Варшава-Петраград, 1903-1922г.) на вялізным фактычным матэрыяле пераканаўча даказаў, што беларуская мова з’яўляецца асобнай самастойнай славянскай мовай, якая па свайму слоўнаму складу, сінтаксісу, марфалогіі і фанетыцы ўваходзіць у групу ўсходнеславянскіх моў, пароўні з вялікарускай і ўкраінскай.

Нашы продкі жылі на тэрыторыі Беларусі ў IX-V тысячагоддзі да нашай эры. (Чытачам раю пра ўзнікненне беларускага этнаса даведацца з Нарысаў гісторыі Беларусі 1994г., выданых Акадэміяй Навук Беларусі). У пачатку 50-х гадоў XX ст. стаў распаўсюджвацца тэрмін “старажытнаруская народнасць”.

Руку да гэтага прыклаў правадыр усіх народаў І.Сталін у сваёй рабоце “Марксізм і пытанні мовазнаўства” (1950г.) Што беларусы, украінцы і рускія  адзін народ, сёння сцвярджаюць многія сучасныя палітыкі былых краін СНД. Вучоныя і гісторыкі пераканала сведчаць аб тым, што ў ходзе эканамічнага, сацыяльнага і дзяржаўнага развіцця старажытнай Русі ў XIIст. складваліся групы зямель і княства, якія з’явіліся адной з перадумоў узнікнення беларускай, рускай, украінскай народнасцей. Цяпер мы самастойная дзяржава і, здаецца, беларуская мова павінна квітнець. Мінуў той час, калі яе вынішчалі з боку расійскай і польскай дзяржаў.

Між тым стараўся знішчыць самастойнасць, адметнасць у беларусаў цар Мікалай I. Ён зацвердзіў пастанову пра перасяленне ў Беларусь “выходцев из внутренних губерний, которые принесут с собой в сей край, чуждающийся России, наш язык, обычай, приверженность русских к престолу”. Не спрыяла развіццю нашай мовы і савецкая ўлада.

Вялікі “эксперыментатар” і будаўнік камунізму  Хрушчоў у 60-я гады XX ст. па прыкладзе Беларусі хацеў паказаць, якая павінна быць мова ва ўсім СССР.
Пачалася вялікая русіфікацыя ў школах, дзяржаўных установах. Прадстаўнікі мясцовых Саветаў праявілі “клопат” да назваў, якія н

е адпавядалі іх поглядам на шчаслівае і светлае будучае. І па “просьбе трудящихся» змянілі назвы больш за 300 населеных пунктаў. З’явіліся вёскі Савецкая, Партызанская, Майская, Гвардзейская, Камунарка і г.д.
Нават у той час у  энцыклапедыі  было напісана: “А слоўнай уласцівасцю тапанімічных пайменняў з’яўляецца іх устойлівасць, жывучасць з прычыны чаго яны служаць самымі старажытнымі помнікамі, якія дазваляюць пранікаць у глыбіню гісторыі, культуры і мовы”.

Калі гаворыць пра наш час, дык знайшліся “свядомыя”, якія перайменавалі вёску “Навозы” у “Арэшніца-Берацава”. Няма ў нашай мове слова навоз, ёсць гной. А назва той вёскі, відаць, звязана з вазамі ці перавозам.
Хачу звярнуць увагу на мілагучнасць, вобразнасць нашых слоў. Вялікдзень — самы галоўны і святочны ў годзе дзень. Вячэра, жыта,

лістапад, вясёлка — які вялікі сэнс у гэтых словах. Як ласкава гучыць — журавіначка мая, матуля, бабулька, крынічка. Не мацюкаліся нашы продкі, ды і зараз няма мацерных слоў у беларускай мове. Былі праклёны: “каб цябе Пярун забіў”, “каб яго зямля не насіла”, “каб табе заняло”. А брудныя словы нам прынеслі.

Здзіўляе, як да замежных слоў у нас адносіцца моладзь. З задаволеннем дзяўчаты спявалі песню “Путана”. А па нашаму — гэта распутніца. Не ўсе разумеюць, што “кілер” — забойца людзей за грошы. Словы “клёва”, “клас”, “супер”, “кашмар” увайшлі ў лексікон нашых дзяцей. Для мяне чамусьці вельмі сугучна “вау” з “гаў”.

На XVI з’ездзе ГА “Саюз беларускіх пісьменнікаў” 10.12.2011г., удзельнікам якога я быў, пісьменнік С. Законнікаў прывёў сумны прыклад: ні адзін з вучняў у Мінску, перад якімі ён выступаў, не пераклаў слова “фамилия”.

На літаратурнай беларускай мове на з’ездзе выступаў шведскі пасол Эрыксан, без акцэнту, і ўсе здзівіліся, як так можа швед размаўляць па-беларуску. А вось да яго па валоданні нашай мовы многім кіраўнікам раёна далёка. Нават старшыня Саюза пісьменнікаў Беларусі Мікалай Чаргінец на свяце беларускага пісьменства ў Ганцавічах сваю прамову казаў па-руску.  Дарэчы, як і прадстаўнік ад моладзі Ганцавіцкага раёна.

У жніўні 2010 г. у г.п. Зэльва адзначалі 100-годдзе з дня нараджэння знакамітай паэтэсы Л. Геніюш. У царкве ў яе гонар адбывалася набажэнства на беларускай мове. Гучала малітва: ойча наш, які ёсць на нябёсах! Хай свяціцца імя тваё, хай прыйдзе царства тваё, хай будзе воля твая як на небе, так і на зямле. Хлеб наш надзённы, дай нам сёння і даруй нам правіны нашы, як і мы даруем вінаватым перад намі, і не дапусці нас да спакусы, але ратуй нас ад ліхога, бо тваё ёсць Царства і сіла, і слава, навекі.

Здавалася, быццам мы ўсе ў царкве пабраліся за рукі, і ў нашых грудзях білася адно сэрца. На жаль, не чуем мы на Ганцаўшчыне ад праваслаўных святароў беларускага слова.

Францішак Багушэвіч у прадмове да “Дудкі Беларускай” пісаў: “…Наша мова для нас святая, бо яна нам ад Бога дадзеная”. У гэтым чытачы упэўняцца, калі ў Старым Завеце прачытаюць “Быццё”, (раздзел 11 п.п. 5-7). Часта кіраўнікі нашай краіны ўзгадваюць пра бяспеку харчовую, эканамічную, сацыяльную і г.д. А вось пра бяспеку знікнення нашай мовы, неад’емнай часткі любой нацыі, амаль ні слова…

Неаднойчы мне прыходзілася чуць крыўднае «говори по-человечески» нават ад добра знаёмых людзей. Хіба не былі чалавекамі мае прадзяды, дзяды, мае тата і мама, якія перадалі родную майму сэрцу мову.

Чалавекам я лічу і сябе, а не нацыяналістам. У мяне рускія зяць і нявестка, якіх я паважаю і люблю. Да гэтага часу засталіся ў нас сябры з Расіі. Усё жыццё ганаруся тым, што я — беларус, сваімі працавітымі продкамі. Іх любоў да простых людзей, да роднай зямлі, да сваёй мовы жыве і ў мяне. Не стане мовы, мы знікнем як нацыя з гэтай зямлі.

Свае адносіны да мовы выказаў наш зямляк Іван Лагвіновіч:

Мову продкаў назваў я святой і найпершай,

Суцяшальніцай, скарбніцай найдарагой,

Бо калі б не яна — не было б гэтых вершаў:

Не прарос бы мой талент у мове другой.