Беларуская мова ў эміграцыі. Парадокс, якога ніхто не чакаў

У Беларусі  афіцыйна двухмоўная краіна, але на практыцы ў ёй дамінуе руская мова. Менавіта па-руску ў штодзённым жыцці размаўляе пераважная большасць гарадскіх жыхароў, у той час як беларуская, хоць паводле Канстытуцыі мае роўны статус, найчасцей існуе ў святочным або сімвалічным фармаце: у паэзіі, на сцягах апазіцыі, у назвах вуліц у некаторых гарадах.

Гэты складаны моўны багаж беларусы прывозяць з сабой у Польшчу. І тут, у эміграцыі, ён пачынае змяняцца так, як мала хто мог чакаць.

Парадокс беларускай мовы ў эміграцыі

Даследаванне, праведзенае сярод беларусаў, якія жывуць у Польшчы, Цэнтрам дыялогу імя Юліюша Мерашэўскага, паказала нечаканую заканамернасць.

Хоць большасць апытаных у штодзённым жыцці размаўляе паміж сабой па-руску, 52 працэнты лічаць, што пасля магчымых палітычных змен у Беларусі адзінай дзяржаўнай мовай павінна стаць беларуская. Яшчэ каля траціны мяркуе, што такая змена павінна адбывацца паступова. За захаванне двухмоўя выступае толькі невялікая меншасць.

Аўтары справаздачы падкрэсліваюць, што такая пазіцыя характэрная найперш для палітычнай эміграцыі — маладых, добра адукаваных людзей, якія выступаюць супраць рэжыму Аляксандра Лукашэнкі. Яна не абавязкова адлюстроўвае погляды ўсяго беларускага грамадства.

“Гэта тое, чаго я нават сам сабе не магу да канца растлумачыць, — кажа Алесь, уся сям’я якога па-ранейшаму жыве ў Беларусі. — Дома, з бацькамі, мы заўсёды размаўлялі па-руску. Гэта была проста наша штодзённая мова, ніхто пра гэта асабліва не задумваўся. Але пасля ад’езду я ўсё часцей заўважаю, што ўстаўляю беларускія словы, шукаю магчымасць паслухаць беларускую гаворку, хачу, каб менавіта гэтая мова захавалася. Нібыта адлегласць ад краіны зрабіла мяне больш свядомым таго, што з ёй адбываецца.”

Трэцяя мова на заднім плане

У эміграцыі да моўнай карціны дадаецца яшчэ адзін элемент — польская мова. Для большасці дарослых мігрантаў з Беларусі вывучэнне польскай пачынаецца толькі пасля пераезду, часта ў паскораным рэжыме, бо трэба шукаць працу і вырашаць пытанні ва ўстановах.

Блізкасць славянскіх моў адначасова дапамагае і перашкаджае. Яна дазваляе хутка зразумець асновы, але спрыяе з’яўленню так званых фальшывых сяброў перакладчыка і моўных калек, ад якіх пазней складана пазбавіцца.

Дзеці звычайна спраўляюцца значна хутчэй. У польскім дзіцячым садку або школе яны засвойваюць мову натуральным чынам, часам хутчэй за бацькоў. У выніку традыцыйныя ролі ў сям’і мяняюцца: менавіта дзеці перакладаюць дакументы або дапамагаюць размаўляць з чыноўнікамі.

“Мае знаёмыя, у якіх тут ёсць дзеці, жартуюць, што малыя выпраўляюць іх польскае вымаўленне, — расказвае Алесь. — Я вучыў польскую часткова на слых, часткова на курсах, часткова ў размовах на працы. Руская і беларуская вельмі дапамагаюць на пачатку, але пасля трэба сачыць за сабой, каб не гаварыць польскія словы і выразы ў значэннях, якіх у польскай мове няма. Смешна, што часам я адчуваю сябе больш упэўнена па-польску, чым па-беларуску, якую цяпер вывучаю амаль наноў — ужо дарослым і свядома.”

Інстытуцыйная падтрымка і прабелы

У гарадах з вялікай колькасцю мігрантаў з Усходу ўжо ўзнікла цэлая інфраструктура для вывучэння польскай мовы. Гэта бясплатныя курсы, арганізаваныя фондамі і службамі занятасці, падрыхтоўчыя праграмы для кандыдатаў на навучанне, а таксама інтэграцыйныя праекты, часткова прафінансаваныя сродкамі Еўрапейскага саюза.

На Падляшшы дзейнічае і адваротны механізм — школы, дзе беларуская мова выкладаецца як мова нацыянальнай меншасці. Аднак гэта датычыцца перадусім карэнных жыхароў рэгіёна, а не новых палітычных эмігрантаў, якія рэдка пасяляюцца менавіта там.

Праблемай застаецца доступ дарослых да вывучэння польскай мовы па-за вялікімі гарадамі, а таксама кошт прыватных курсаў для тых, хто не мае права на бясплатныя праграмы.

Эксперты звяртаюць увагу і на псіхалагічны бар’ер. Для многіх дарослых, асабліва тых, хто ў сваёй краіне меў устойлівае прафесійнае становішча, неабходнасць вывучаць новую мову з нуля становіцца крыніцай расчаравання і адчування страты статусу. Асабліва калі ўзровень польскай доўгі час не дазваляе працаваць паводле адукацыі і кваліфікацыі.

«Калі мне пачалі сніцца сны па-польску…»

Сацыёлагі, якія вывучаюць міграцыю, адзначаюць, што мова можа быць адначасова мостам і мяжой.

Блізкасць польскай, беларускай і рускай моў палягчае першы кантакт і штодзённае жыццё. Але яна таксама стварае спакусу ніколі не вывучыць польскую сапраўды добра: «мы ж і так паразумеемся».

Для людзей, якія плануюць застацца ў Польшчы надоўга, свядомае рашэнне цалкам авалодаць мовай часта становіцца важнай часткай новай ідэнтычнасці і пачуцця ўкаранёнасці.

“Калі мне пачалі сніцца сны па-польску, я адчуў, што нешта змянілася канчаткова, — кажа Алесь. — Гэта не азначае, што я перастаў быць беларусам. Але Польшча перастала быць для мяне толькі часовым месцам. І адначасова, чым лепш я размаўляю па-польску, тым мацней адчуваю патрэбу не страціць у сабе другі, беларускі голас.”

Алесь дадае, што цяпер рэгулярна чытае кнігі па-беларуску, якія раней, жывучы ў Беларусі, амаль не браў у рукі.

Чытайце таксама:

Ці можа Польшча абысціся без імігрантаў? Якія галіны эканомікі падтрымліваюць беларусы