Як атрымаць медыцынскую дапамогу, адукацыю і жыллё ў Польшчы

Для грамадзян Беларусі, якія ў апошнія гады масава перасяляліся ў Польшчу, кожная з гэтых сфер мае свае асаблівасці і свае падводныя камяні.

Медыцынская дапамога залежыць ад страхавання і працаўладкавання

У адрозненне ад грамадзян Украіны, на якіх пасля 2022 года распаўсюджваўся спецыяльны закон, што на пэўны час забяспечыў ім шырокі доступ да медыцынскіх паслуг за дзяржаўны кошт, для беларусаў асобных падобных правілаў не ўводзілі.

Іх доступ да паслуг Нацыянальнага фонду аховы здароўя Польшчы, NFZ, залежыць ад агульных правілаў медыцынскага страхавання, якія дзейнічаюць для замежнікаў.

Права на медыцынскае абслугоўванне ў сістэме NFZ маюць людзі, якія працуюць паводле працоўнага дагавора або дагавора даручэння, па-польску umowa zlecenia, калі з іх даходу выплачваюцца страхавыя ўнёскі. Страхаваннем таксама ахоплены прадпрымальнікі, якія плацяць адпаведныя ўнёскі, зарэгістраваныя беспрацоўныя і члены сям’і застрахаванага чалавека, калі іх афіцыйна далучылі да страхавання.

Выключэнне датычыцца студэнтаў ва ўзросце да 26 гадоў, якія працуюць паводле дагавора даручэння. Працадаўца звычайна не выплачвае за іх страхавыя ўнёскі, таму такога студэнта павінны далучыць да страхавання бацькі, муж або жонка ці навучальная ўстанова.

Сам па сабе дазвол на пастаяннае пражыванне або статус доўгатэрміновага рэзідэнта Еўрапейскага саюза не дае аўтаматычнага права на бясплатнае лячэнне. Для гэтага чалавеку ўсё роўна патрэбная падстава для страхавання.

Асобы са статусам уцекача або дадатковай абаронай, якія не маюць страхавання, у некаторых выпадках могуць атрымаць доступ да дзяржаўнай медыцынскай дапамогі. Для гэтага яны павінны адпавядаць вызначаным законам умовам, у тым ліку крытэрыю даходу, а іх права на дапамогу павінна быць афіцыйна пацверджана.

Студэнта можа далучыць да страхавання навучальная ўстанова, калі ў яго няма іншай падставы для атрымання медыцынскай дапамогі. Замежныя студэнты з краін па-за межамі Еўрапейскага саюза таксама могуць аформіць добраахвотнае страхаванне ў NFZ.

Людзі, якія не маюць іншай падставы для страхавання, могуць заключыць добраахвотную дамову з NFZ або набыць прыватны медыцынскі поліс. Да страхавання таксама можна далучыцца як член сям’і застрахаванага чалавека.

У ліпені, жніўні і верасні 2026 года мінімальны штомесячны ўнёсак за звычайнае добраахвотнае страхаванне ў NFZ складае 845,67 злотых. Для замежных студэнтаў з краін па-за межамі Еўрапейскага саюза дзейнічае асобны льготны ўнёсак у памеры 55,80 злотых на месяц. Кошт прыватнага медыцынскага поліса залежыць ад аб’ёму паслуг, узросту і стану здароўя застрахаванага чалавека.

Для сямейнага бюджэту такія выдаткі могуць стаць істотнай нагрузкай, асабліва ў першыя месяцы пасля пераезду, калі даходы яшчэ нестабільныя.

У выпадку раптоўнай пагрозы жыццю або здароўю медыцынская ўстанова не можа адмовіць чалавеку ў неадкладнай дапамозе праз адсутнасць страхоўкі. Аднак, калі пацыент не мае права на медыцынскія паслугі за дзяржаўны кошт, пасля лячэння яму могуць выставіць рахунак. Для наведвання вузкіх спецыялістаў або правядзення планавай аперацыі ўжо неабходна мець медыцынскае страхаванне або іншую законную падставу для аплаты паслуг дзяржавай.

Адукацыя даступная, але застаецца моўны бар’ер

Польская сістэма дзяржаўнай адукацыі адкрытая для дзяцей замежнікаў на тых жа ўмовах, што і для грамадзян Польшчы.

Дзеці ва ўзросце ад 7 да 18 гадоў могуць бясплатна вучыцца ў польскіх дзяржаўных школах незалежна ад грамадзянства і статусу знаходжання іх бацькоў.

Аднак на практыцы найбольшай праблемай становіцца моўны бар’ер. Асабліва цяжка старэйшым дзецям, якія далучаюцца да польскай сістэмы адукацыі ўжо падчас навучання. Ім даводзіцца адначасова вывучаць новую мову і даганяць адрозненні ў школьнай праграме.

Дзеці, якія не ведаюць польскай мовы або валодаюць ёю недастаткова, маюць права на дадатковыя бясплатныя заняткі. Школа павінна арганізаваць не менш як дзве гадзіны польскай мовы на тыдзень.

Пры неабходнасці вучань можа таксама наведваць дадатковыя заняткі па асобных прадметах, каб ліквідаваць адрозненні ў праграме. Агульная колькасць дадатковых урокаў польскай мовы і заняткаў па школьных прадметах не павінна перавышаць пяці гадзін на тыдзень.

Сітуацыя ў сферы вышэйшай адукацыі вывучаная лепш. Беларусы ўжо шмат гадоў з’яўляюцца другой пасля ўкраінцаў найбольш шматлікай групай замежных студэнтаў у Польшчы.

Польскія ўніверсітэты прапануюць ім асобныя стыпендыяльныя праграмы. Сярод іх Стыпендыяльная праграма ўрада Рэспублікі Польшча імя Кастуся Каліноўскага, прызначаная для грамадзян Беларусі, якія не могуць бяспечна працягваць вучобу або навуковую працу на радзіме. Набор на праграму праводзіцца і на 2026/2027 навучальны год.

Дадатковыя цяжкасці могуць узнікаць на этапе паступлення і афармлення студэнцкай візы. З 1 ліпеня 2025 года выпускнікі беларускіх школ, якія паступаюць на першы курс у Польшчы, павінны атрымаць у Нацыянальным агенцтве акадэмічных абменаў, NAWA, пісьмовае пацвярджэнне таго, што іх школьны атэстат дае права вучыцца ў польскай вышэйшай навучальнай установе. Пры падачы дакументаў на візу ім таксама неабходна пацвердзіць веданне мовы навучання на ўзроўні, якога патрабуе ўніверсітэт.

У 2021 годзе Упаўнаважаны па грамадзянскіх правах Польшчы таксама звяртаў увагу на патрабаванне некаторых універсітэтаў падаваць сапраўдны сертыфікат беларускага цэнтралізаванага тэсціравання, CT. Пасля заканчэння тэрміну дзеяння дакумента абітурыентам даводзілася вяртацца ў Беларусь, каб паўторна здаць экзамены. Польскім універсітэтам тады рэкамендавалі ўвесці альтэрнатыўныя ўмовы паступлення, якія не патрабавалі б такой паездкі.

Рынак жылля, высокая канкурэнцыя і фармальнасці

Рост колькасці замежнікаў у найбуйнейшых польскіх гарадах уплывае на рынак арэнды жылля, асабліва ў Варшаве, дзе попыт і кошты застаюцца аднымі з самых высокіх у краіне.

Паводле гарадской статыстыкі за 2024 год, у Варшаве былі застрахаваныя 36 370 чалавек з беларускім грамадзянствам. Большай сярод застрахаваных замежнікаў была толькі група грамадзян Украіны. Гэтыя звесткі не паказваюць поўную колькасць беларусаў, якія фактычна жывуць у сталіцы, але дазваляюць ацаніць маштаб беларускай супольнасці ў горадзе.

Высокі попыт разам з абмежаванай колькасцю свабодных кватэр спрыяе таму, што цэны ў сталіцы застаюцца высокімі. Паводле даных Otodom, у чэрвені 2026 года сярэдні прапанаваны кошт арэнды кватэры ў Варшаве складаў каля 4 890 злотых на месяц. Гаворка ідзе пра сярэднюю цану ў аб’явах, а не пра абавязковы кошт кожнай кватэры або поўную суму разам з камунальнымі плацяжамі.

Для замежнікаў арэнда жылля можа ўскладняцца дадатковымі фармальнасцямі, асабліва калі ўладальнік патрабуе заключыць дагавор так званага аказіянальнага найму, па-польску najem okazjonalny.

Пры такім дагаворы арандатар павінен указаць іншае жыллё, куды ён зможа пераехаць у выпадку высялення, і прадставіць згоду ўладальніка гэтага памяшкання. Таксама неабходна падпісаць у натарыуса заяву аб тым, што арандатар абавязваецца вызваліць кватэру пасля спынення дзеяння дагавора.

Для чалавека, які толькі прыехаў у Польшчу і яшчэ не мае тут блізкіх або знаёмых з уласным жыллём, выканаць такое патрабаванне вельмі складана.

Дагавор таксама можа прадугледжваць унясенне закладу. Пры аказіянальным найме яго памер не можа перавышаць шасцікратнага месячнага кошту арэнды, хаця канкрэтную суму бакі вызначаюць у дамове.

Па-за Варшавай сітуацыя часта прасцейшая. Напрыклад, у Беластоку, які гістарычна і культурна звязаны з беларускай меншасцю, арэнда жылля застаецца значна таннейшай, чым у сталіцы.

Дзякуючы больш нізкім цэнам горад можа стаць альтэрнатывай для часткі беларусаў, якія нядаўна пераехалі ў Польшчу і не абавязаныя жыць або працаваць у Варшаве.

Агульная праблема, недахоп часу і інфармацыі

Значная частка апісаных цяжкасцяў узнікае праз складанасць заканадаўства, недахоп інфармацыі на зразумелых для мігрантаў мовах, а таксама праз абмежаваныя магчымасці дзяржаўных устаноў і школ.

Гэтую праблему спрабуюць часткова вырашыць няўрадавыя арганізацыі. Дапамогу аказваюць як буйныя фонды, што працуюць з мігрантамі, так і невялікія мясцовыя кансультацыйныя пункты.

Яны прапануюць бясплатныя юрыдычныя кансультацыі, дапамагаюць запаўняць заявы і анкеты, а таксама перакладаць дакументы.

Нягледзячы на гэта, доступ да надзейнай інфармацыі на беларускай або рускай мове па-ранейшаму адрозніваецца ў залежнасці ад рэгіёна Польшчы.

Таму першыя месяцы пасля пераезду для многіх сем’яў становяцца перыядам асабліва інтэнсіўнага навучання. Даводзіцца вывучаць не толькі польскую мову, але і ўсю новую сістэму, у якой ім цяпер трэба жыць.

А таксама мы пісалі: Беларуская мова ў эміграцыі. Парадокс, якога ніхто не чакаў

Чытайце таксама: Ці можа Польшча абысціся без імігрантаў? Якія галіны эканомікі падтрымліваюць беларусы