Тры мовы вывучаем – гаворым на чацвёртай

На якой мове вы размаўляеце?

Карыстаючыся ў сваім паўсядзённым жыцці роднай мовай, я заўважыў, што дзеці мяне не разумеюць, асабліва ў гарадах. Для іх беларуская мова, як тая ж нямецкая або англійская. Прывяду прыклад з жыцця. Гэтую гісторыю расказала мая знаёмая Юля Матусевіч: “Дзесьці год таму мы сустрэліся са сваімі знаёмымі, якіх даўно не бачылі. Яны запрасілі нас да сябе. Неяк атрымалася, што мы гаварылі між сабой па-беларуску. Праз некаторы час у пакой зайшла дачка нашых знаёмых – дзяўчынка гадоў дзесяці, якая добра вучыцца ў школе, з камп’ютарам на “ты”. Пачуўшы нашу размову, яна нават застыла на хвіліну, а пасля здзіўлена спытала: “А на каком языке вы разговариваете?” Здзіўленыя такім пытаннем і бацькі, і мы не знайшліся, што адказаць.

На першы погляд, даволі-такі смешная гісторыя, але калі задумаешся, дык на вочы слёзы наварочваюцца. І ўзнікае пытанне, хто ў гэтым вінаваты: мы ці школа? Што мы самі ў гэтым вінаватыя, дык гэта бясспрэчна. Але і са школы здымаць адказнасць не варта.

Навошта вучыцца, калі ў ВНУ можна паступіць з тройкамі

Я вырашыў спытаць у настаўніцы беларускай мовы і літаратуры Алены Галубовіч, якая працуе ў Мінскай гімназіі, што яна робіць для таго, каб заахвоціць дзяцей размаўляць па-беларуску.

– Наведваем музеі (хоць і прымусова), арганізоўваем паездкі па гістарычных мясцінах. Я заўсёды прыводжу дзецям прыклад пра тое, што лацінская мова існуе (вучым у ВНУ, рэцэпты выпісваюць), а народа няма. З нашай мовай атрымліваецца наадварот: беларускі народ ёсць, а мовы няма. Робім упор на свядомасць і патрыятызм, – адказала Алена.

– А ўвогуле, на тваю думку, Алена, для чаго ў жыцці патрэбна беларуская мова?
– Каб не быць Іванамі няпомнячымі. Жыць у Беларусі і не ведаць беларускай мовы – гэта ж так сорамна! Раней, калі хто не ведаў радні да шостага калена, яго выганялі з племені, таму што такі чалавек можа здрадзіць.

Цяпер адсутнічае матывацыя. Вывучылі мову, а дзе ёю карыстацца? Толькі ў школе на ўроках беларускай мовы і літаратуры? У гімназіі, дзе я працавала, былі беларускамоўныя класы, але ў каледжы толькі на рускай мове выкладалі. А перавучвацца вельмі складана.

– Якія спецыяльнасці патрабуюць ведання беларускай мовы?
– Па-першае, гэта настаўнікі роднай мовы. Можна сюды дабавіць супрацоўнікаў музеяў, экскурсаводаў, дыктараў, журналістаў… Каб ведаць мову, патрэбна асяроддзе, умовы, змены дзяржаўнай палітыкі ў адносінах да яе. Ды і чаму можна навучыць за 2-3 гадзіны школьнай праграмы? Навошта вучыцца, калі ў ВНУ можна паступіць нават з тройкамі? А людзі з вышэйшай адукацыяй, сам ведаеш, якую зарплату атрымліваюць.

Для прыкладу, наш Дзіма за месяц атрымаў 700 долараў, дапамагаючы на будаўніцтве, маючы толькі 11 класаў за плячыма. У мяне вышэйшая адукацыя, вышэйшая катэгорыя, стаж працы 20 гадоў, а на такую зарплату мне трэба працаваць 2 месяцы на 2 стаўкі.

Таксама на якасць навучання ўплывае загружанасць настаўнікаў непатрэбнай папяровай работай. У мяне ёсць знаёмая, якая прыходзіць у клас, піша нумар практыкавання на дошцы, якое дзеці павінны выканаць, а сама піша паперы.

Па афармленні дакументацыі яна заўсёды першая, а тэмы ўрокаў дзецям не тлумачыць. Адзнакі ставіць добрыя. Бацькам толькі гэта і трэба. Ужо ў гэтым навучальным годзе я паспела схадзіць на конкурс «Скарбы мовы», яшчэ нават не ведаючы дзяцей-пяцікласнікаў. А колькі часу займае «всеобуч»! Ужо за гэты час я растраціла больш за палову пачка пішучай паперы.

Беларускую мову выкладаюць па-руску

Размаўляючы з дзецьмі, я даведаўся, што ў некаторых школах рэспублікі настаўнікі беларускай мовы выкладаюць па-руску. Насця Дайлід, вучаніца адной з мінскіх гімназій, расказала мне: «Учительница весь урок разговаривает по-русски. Только некоторые слова или предложения, которые разбираем, произносит по-белорусски..»

І гэта не дзіўна, калі ўлічыць, якіх у нас рыхтуюць настаўнікаў. Прахадныя балы на настаўнікаў беларускай і рускай моваў – адны з найніжэйшых. Так, у мінулым годзе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце на спецыяльнасць “беларуская філалогія” прахадны бал склаў лічбу 157. На спецыяльнась “руская філалогія” – 253 балы. Для параўнання – на спецыяльнасць сусветная эканоміка – 372 балы. Ужо нават на журналіста прахадны бал вышэйшы, чым на настаўніка беларускай і рускай моваў – 325 балаў. Дык чаму тут здзіўляцца, калі беларускую мову выкладаюць па-руску? Добра, што хоць так.

Чыноўнікі баяцца мовы як чорт ладану

Некалькі пытанняў я задаў Глебу Лабадзенку – журналісту, арганізатару курсаў па вывучэнні беларускай мовы «Мова Нанова». Гэтыя курсы праходзяць у Мінску, Гародні і шэрагу іншых гарадоў.

– Глеб, чаму так сталася, на тваю думку, і чаго недастаткова ў школе для таго, каб авалодаць беларускай мовай?
– Тут ёсць некалькі прычын. Самая асноўная – матывацыя. Як пераканаць школьніка, што яму трэба вучыць беларускую мову, калі ён не чуе яе на вуліцах, на радыё, у газетах, на тэлебачанні. Не чуе і на дзяржаўным узроўні – чыноўнікі гавораць або на трасянцы, або «па-руску» з беларускім акцэнтам. Але толькі не па-беларуску, баючыся сваёй мовы, як чорт ладану. Загаворыць самы галоўны па-беларуску – усе назаўтра мову ўспомняць! Што да школы, то мова ўведзена ў разрад «неабавязковых» прадметаў. Калі не памыляюся, то гадзін на мову менш, чым на фізкультуру. Такім стаўленнем школа адразу намякае, што мова – гэта так, для галачкі.

– Чаму ўзнікла патрэба ў курсах беларускай мовы?
– З курсамі асабіста мы вырашылі паспрабаваць – і гэта спрацавала: людзі пайшлі абсалютна без прымусу. Якая іх матывацыя? Яны разумеюць, што беларуская мова і ўвогуле нацыянальная самаідэнтэфікацыя – адзіны шлях ў будучыню, калі мы не хочам стаць Крымам, каб нас прыйшлі і вызвалілі «абаронцы» з Масквы.

У нашай краіне беларускамоўныя школы ёсць толькі ў вёсках. У гарадах увогуле няма беларускамоўных школ, а то нават і класаў. А калі і ёсць, дык толькі ў буйных гарадах, але не ва ўсіх.

Так, у Магілёве, дзе жыве больш за 360 тысяч чалавек, у беларускамоўным класе навучаецца толькі адна вучаніца – Ялінка Салаўёва. Яе бацькам давялося пазмагацца з мясцовым чынавенствам за права навучання іхняга дзіцяці на роднай мове. Цяпер бацькі Ялінкі шукаюць для яе аднакласнікаў.

Вышэйшая адукацыя на роднай мове ў нас адсутнічае. На некаторых спецыяльнасцях толькі ёсць: тыя ж настаўнікі беларускай мовы, гісторыкі, і, бадай, усё. У прафесійна-тэхнічных вучылішчах адукацыя вядзецца выключна па-руску. Але гэта даволі складана для былых навучэнцаў беларускамоўных школ, бо яны не разумеюць шмат якія тэрміны з фізікі або іншых прадметаў у рускім перакладзе.

Размаўляем на роднай «трасянцы»

У школе больш гадзін даецца на замежную мову, чым на беларускую. Але пры гэтым замежнай пасля заканчэння школы таксама ніхто не ведае.

Вынікі апытання, адмыслова праведзенага ў сетцы інтэрнэт для гэтага артыкула, засведчылі, што нават настаўнікі, якія выкладаюць прадметы на беларускай мове, у паўсядзённым жыцці карыстаюцца «трасянкай». Што ж да іншых беларусаў, дык яны амаль усе без выключэння гавораць на «трасянцы». Я ўлічваю і тых, хто ў апытанні засведчыў аб тым, што карыстаецца рускай. Знайсці ў нашай краіне беларуса, які гаворыць на сапраўднай рускай мове, вельмі цяжка.

На якой мове вы размаўляеце ў паўсядзённым жыцці?
Па-беларуску – 15,1 %.
Па-руску – 42,5 %.
На мясцовым дыялекце – 42,4 %.

Як сказаў аднойчы гісторык Адрэй Янушкевіч: «З нас гэтага беларускага маўлення ўсё роўна не выціснуць. Як мы ні будзем старацца «касіць» пад рускага, усё адно ім не станем». Ён у свой час паспрабаваў, будучы ў Маскве, не вылучацца з натоўпу. Не атрымалася.

Падсумоўваючы ўсё вышэй сказанае, хацелася б заўважыць, што цяперашняя сістэма адукацыі патрабуе каардынальных зменаў, асабліва ў дачыненні да выкладання беларускай мовы і не толькі ў школе, але і ў іншых установах адукацыі. Ці адбудуцца гэтыя змены? Усё будзе залежаць толькі ад нас, ці захочам мы авалодаць дасканала хоць бы адной з трох моў, якія выкладаюцца. І ў першую чаргу той, якая з’яўляецца для нас РОДНАЙ!