Пра ваенныя нягоды ўзгадвалі на вячорках

Звычайна да нас на вячоркі прыходзіць больш мужчын (матуля бярэ прасніцу з кудзеляю і ідзе на жаночыя вячоркі да Мані Лявонкавых). На гэты раз бацька з суседам вялі спачатку гаворку пра надвор`е, гаспадарку і навіны ў вёсцы. А потым дзядзька Сяргей пачаў расказваць, як ён у 1939 годзе, калі служыў у войску польскім, трапіў у палон да немцаў. Куды падзелася дрымота, якая авалодвала мною, – я ўважліва стаў слухаць.

ПРАЙШОЎ ПОЛЬШЧУ І ГЕРМАНІЮ, А ВЫЗВАЛІЛІ АМЕРЫКАНЦЫ

Дзядзька расказваў:

«Наш батальён спыніўся ў лесе на начлег. Былі выстаўлены пасты. Ноч была ціхая, бязветраная. На досвітку над лесам на ўсход праляцеў самалёт. А калі развіднела, наш батальён быў акружаны нямецкімі аўтаматчыкамі і нас узялі ў палон без адзінага выстралу. Нашых камандзіраў, як аказалася, не насцярожыў гэты самалёт, які скінуў дэсант – вось такія яны былі ваякі».

Сусед да гэтага часу таіў крыўду на сваіх польскіх камандзіраў, бо каб не той недарэчны палон, то, можа, па-іншаму склаўся б яго лёс.

«Я доўга мяняў лагеры спачатку на тэрыторыі Польшчы, а потым і ў Германіі, пакуль не трапіў да баўэра, – прадаўжаў апавядаць дзядзька Сяргей. – Але з гаспадаром мне не пашанцавала: ён аказаўся нядобрым чалавекам, адносіўся да мяне так, нібы я скаціна якая. Працаваць прымушаў ад цямна да цямна, а карміў вельмі дрэнна. Думаў ужо, што не выжыву ў гэтай праклятай Нямеччыне. Але прайшло мо з паўгода, як аднойчы я прачнуўся ад дзіўнай цішыні: ніхто на мяне не крычаў. На двары я ўгледзеў амерыканскіх салдат, якія мяне і вызвалілі. Яны агітавалі мяне ехаць у Амерыку: маўляў, там я цудоўна буду жыць, бо ў СССР пры камуністах такога не будзе. А цяпер думаю: можа, і праўда, каб паехаў тады, то жыў бы лепей, чым цяпер? Але ж куды я без сваёй вёскі, лесу і балота? Ды і ўвогуле, там добра, дзе нас няма».

Дзядзька Сяргей закашляўся і змоўк, хаця я гатовы быў слухаць яго бясконца.

ЯК ЖЫЛОСЯ Ў ЗАМОЖНЫХ НЕМЦАЎ

А тут і мой бацька, Сямён Рылка, прыгадаў тыя часы.

«У 1943 годзе немцы прыйшлі ў нашу вёску і сказалі ўсім маладым запісвацца ў паліцыю, калі не хочуць, каб іх вывезлі на працу ў Германію, – расказваў бацька. – Але ніхто з нас не пайшоў у тую паліцыю, таму ўсіх і сапраўды вывезлі ў Германію. Спачатку я апынуўся на цукровым заводзе.

Было вельмі цяжка працаваць у тры змены, асабліва ў начную: мы, сельскія жыхары, ноччу спім і да такой працы непрывычныя. Таму калі аднойчы нас пастроілі і спыталі, хто можа працаваць у сельскай гаспадарцы, я першы выйшаў са строю. Трапіў я да заможных немцаў. Іх двое сыноў, як я потым даведаўся, ваявалі на ўсходнім фронце. Спачатку мне паказалі, як трэба араць зямлю.

Зямлі ў гаспадароў было шмат, і калі б я хадзіў за плугам так, як гэта робяць у нас, то за ўсю вясну не заараў бы гэтыя гектары. У іх заворваюць палі па-іншаму. Я запрагаў двух коней, садзіўся ў двуколку і ехаў на поле. Коні ішлі па полі, і зямлю аралі адразу два плугі.

Мая праца заключалася ў тым, што я павінен быў круціць рычаг, каб плугі апускаліся ніжэй або, наадварот, вышэй. У мяне быў свой пакой. Харчаваўся я разам з гаспадарамі і немкай-кухаркай, якая прыходзіла сюды штодзень са свайго дому, каб гатаваць ежу.

Гаспадар на мяне не крычаў і не сварыўся, але калі добра выпіваў, то іншы раз я чуў у свой адрас «русіш швайн». А гаспадыня тады сварылася на мужа, каб ішоў і праспаўся ад п`янкі, а не гаварыў абы-што. Увогуле ў гэтай сям`і яна была галоўная і камандавала ўсімі. Мяне яна папярэдзіла, каб не меў ніякіх спраў з немкамі: калі даведаюцца пра такое, то нямецкую дзяўчыну абстрыгуць, а мужчыну-іншаземца павесяць. У нядзелю ў мяне звычайна быў выхадны, і мне выдавалі два пфенінгі.

Аднойчы перад вячэраю ў мае дзверы пастукалі. Я адчыніў: перада мною стаяў малады мужчына ў форме капітана. Ён прывітаўся і сказаў: «Мяне завуць Пауль, я толькі што прыехаў з фронту ў адпачынак, бацькі нават не ведаюць яшчэ аб гэтым. Сэмэн, можа, у цябе ёсць кубак?»

Я падумаў, што, напэўна, бацькі пісалі яму на фронт пра мяне, інакш адкуль ён ведае маё імя? Хутка кубак быў у руках Пауля. Ён дастаў невялікую бутэльку, наліў з яе і выпіў. Выходзячы ад мяне, сказаў: «Сэмэн, цябе праз хвілін 15 паклічуць».

Хутка я пачуў, як крычалі ад радасці бацькі, што прыехаў сын. І сапраўды, дакладна праз 15 хвілін мяне паклікалі за стол. Калі налілі чаркі, Пауль адным залпам выпіў сваю. Бацька яго толькі здзіўлена вымавіў: «О-о-о!» Праз некалькі месяцаў я ўбачыў на галаве ў гаспадыні чорную хустку і зразумеў: загінуў нехта з яе сыноў. У хуткім часе ў гэтую вёску прыйшлі савецкія войскі. Мяне мабілізавалі, і я стаў салдатам савецкай арміі».

ДЗЯДЗЬКА КАРПЕЙ – КАМУНІСТ?

Бацька ўстаў, падышоў да камінка і паправіў галавешкі.

«Табе, Сямён, хоць мы абодва былі рабамі на Нямеччыне, больш пашанцавала», – падвёў вынік дзядзька Сяргей.

Ён збіраўся яшчэ нешта сказаць, але тут на вуліцы пачуліся крыкі: гэта ішоў з клуба п`яны дзядзька Карпей. Ён быў першым камуністам на нашай вуліцы, і за гэта яго, малаадукаванага, назначылі загадчыкам клуба.

Дзядзька Карпей спыняецца каля кожнай хаты і крычыць:

«Я камуніст, у мяне ў кішэні ляжыць партыйны білет, я вас усіх, ворагаў народа, адпраўлю на Салаўкі!»

Калі дзядзька падышоў да нашай хаты і стаў крычаць тое самае, дзядзька Сяргей з горыччу сказаў бацьку:

«Пры чым тут партыйны білет? Трэба ж у душы быць камуністам. Але лапаць ёсць лапаць і лапцем застанецца».

На вуліцы зноў стала ціха: напэўна, дзядзька Карпей дайшоў да сваёй хаты. Дзядзька Сяргей пажадаў нам добрай ночы і таксама пайшоў адпачываць. А я моцна пакрыўдзіўся на Карпея за тое, што з-за яго не паслухаў цікавыя гісторыі, якія мог яшчэ пачуць у гэты вечар.

Карпея прыкладна праз месяц перавялі на іншую працу – загадчыкам гаруча-змазачных матэрыялаў. Канечне ж, гаварылі ў вёсцы, камуніста не пашлюць гной з кароўніка сахаром выкідваць. Але вяскоўцам з нашай вуліцы было без розніцы, дзе ён працуе, – галоўным і радасным было тое, што ніхто больш на дварэ не крычаў: дзядзька Карпей працу на новым месцы заканчваў значна раней, чым у клубе, і дамоў ішоў, калі было яшчэ відно, а таму не крычаў.

І мне ніхто больш не перашкаджаў слухаць па вечарах, лежачы на цёплай печы, цікавыя гісторыі свайго бацькі, дзядзькі Сяргея і іншых мужчын.